10 шілде 2026 · 12 минут оқу
Сенімге емес, дәлелге қарау
Растауға бейімділік қандай ақпарат іздейтінімізге, деректі қалай бағалайтынымызға және кейін нені есте сақтайтынымызға әсер етуі мүмкін.
Маңызды сұрақ: пікіріңізді қандай дерек өзгерте алады?
Алдымен өзіңіз байқап көріңіз
Төрт картадан тұратын тапсырма
Әр картаның бір бетінде сан, екінші бетінде түс бар. Ереженің сақталғанын тексеру үшін қажет карталардың бәрін таңдаңыз.
Ереже: картаның бір бетінде жұп сан тұрса, екінші беті көк болуы керек.
Қай карталарды аудару қажет?
Зерттеу не дейді?
Төрт маңызды нәтиже
Мұндағы сандардың әрқайсысы өз аясында ғана түсіндіріледі. Олар жеке адамға диагноз қоймайды және бүкіл қоғамға арналған дайын пайыз емес.
<10%
Абстрактілі тапсырма қиын болды
Уэйсонның бастапқы тапсырмасында қатысушылардың 10%-дан азы логикалық тұрғыдан жеткілікті карталарды таңдаған. Бірақ нәтижеге бірнеше түсіндірме бар.
Уэйсон зерттеуі ↗48
Бір дерек, екі түрлі баға
Өлім жазасын қолдайтын және қарсы 48 студент өз пікіріне сәйкес келген зерттеуді сенімдірек деп бағалап, аралас деректен кейін бұрынғыдан да алшақ пікірде қалған.
Lord, Ross & Lepper, 1979 ↗d = 0,36
Сәйкес ақпаратқа орташа басымдық
Метаталдау өз пікірімізге сәйкес ақпаратты таңдауға орташа күшті бейімділік барын көрсетті. Бұл 36% деген сөз емес; ол стандартталған әсер мөлшері.
Hart et al., 2009 ↗Өзім / өзге
Өзгенің бейімділігі анық көрінеді
Адамдар ойлау бейімділігін өзінен гөрі өзгелерден жиірек байқаған. Оның атауын білу өз ойымыздағы әсерін бірден ашып бермейді.
Pronin, Lin & Ross, 2002 ↗Бір атау, бірнеше үдеріс
Сенім өзін үш жолмен қорғай алады
Растауға бейімділікті бір ғана қате деп түсіну жеткіліксіз. Ол ақпаратпен жұмыс істеудің әр кезеңінде көрінуі мүмкін.
-
Ақпаратты таңдау
Қандай сұрақ қоятынымызды, қай сілтемені ашатынымызды және іздеуді қашан тоқтататынымызды өзіміз шешеміз.
-
Деректі бағалау
Ұнамайтын зерттеуден мінсіз әдіс талап етіп, өз пікірімізге сай зерттеудің кемшілігін байқамауымыз мүмкін.
-
Есте сақтау
Сенімімізді растаған мысалдар есте жақсы сақталып, сәтсіз болжамдар мен ерекшеліктер ұмытылуы мүмкін.
Цифрлық орта
Лентаны бір ғана алгоритм жасамайды
Интернетте көретін ақпаратымызға бірнеше күш қатар ықпал етеді. Олардың үлесі әр платформа мен әр адамда әртүрлі.
Өз таңдауымыз
Нені іздейміз, нені ашамыз, қай материалға ұзақ қараймыз. Мұның бәрі келесі ұсыныстарға әсер етуі мүмкін.
Әлеуметтік ортамыз
Достарымыз бен жазылған парақшаларымыз қандай пікірдің жиі алдымыздан шығатынын анықтайды.
Платформаның сұрыптауы
Рейтинг жүйесі қандай материалды жоғары қоятынын шешеді. Оның мақсаты әрдайым көзқарас алуандығын көбейту болмауы мүмкін.
Дәл тұжырым: дербестендірілген лента әлемнің бейтарап үлгісі емес. Бірақ бұл әр пайдаланушы міндетті түрде эхо-камерада отыр дегенді білдірмейді.
Не істеуге болады?
Ойлауды асықтырмайтын төрт қадам
Бұл тәсілдер бейімділікті жоймайды. Олар сенім мен біз қабылдағымыз келетін дәлелдің арасына аз да болса кідіріс қояды.
ҚАДАМ 01
Өзгертуі мүмкін деректі алдын ала атаңыз
Ақпарат іздемей тұрып, пікіріңізге қарсы қандай нәтиже дәлел бола алатынын жазыңыз. Ешбір дерек жарамаса, сіз тұжырымды тексеріп жатқан жоқсыз.
ҚАДАМ 02
Кері тұжырымды қарастырыңыз
«Қарама-қарсы қорытынды дұрыс болса, осы деректерді қалай түсіндіруге болар еді?» деп сұраңыз. Екі тәжірибеде бұл нұсқау жалпы «әділ болыңыз» өтінішінен тиімдірек болған.
ҚАДАМ 03
Қорытындыдан бұрын әдісті салыстырыңыз
Ұнайтын және ұнамайтын дерекке бірдей сұрақ қойыңыз: Іріктеу қалай жасалды? Не өлшенді? Қандай белгісіздік қалды?
ҚАДАМ 04
Шешіміңізді тіркеп отырыңыз
Қолдағы деректі, сенімділік деңгейіңізді және пікіріңізді қандай жағдай өзгертетінін жазыңыз. Жазба сәтсіз болжамдарды үнсіз ұмытуға кедергі жасайды.
«Мен біржақты ойлап отырмын ба?» деген сұрақ жеткіліксіз
Оған «басқаларға қарағанда азырақ шығар» деп жауап беру оңай.
Пікірімді қандай дерек өзгерте алады және мен ондай деректі шынымен іздедім бе?Әдіс және ашықтық
Бұл мақаланың шектеулері
Материалда классикалық тәжірибелер мен зерттеу шолулары қолданылды. Зертханалық нәтиже жеке адамға диагноз қоюға арналмаған. Әсер мөлшері халықтың пайызын білдірмейді. Уэйсон тапсырмасының бірнеше ғылыми түсіндірмесі бар. Эхо-камералар туралы нәтиже платформаға, елге және аудиторияға қарай өзгереді. Ешбір тәсіл ойлау бейімділігін біржола жоймайды.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Nickerson, R. S. (1998). Confirmation Bias: A Ubiquitous Phenomenon in Many Guises.
- Wason, P. C. (1968). Reasoning About a Rule.
- Klayman, J. & Ha, Y.-W. (1987). Confirmation, Disconfirmation, and Information in Hypothesis Testing.
- Lord, C. G., Ross, L. & Lepper, M. R. (1979). Biased Assimilation and Attitude Polarization.
- Hart, W. et al. (2009). Feeling Validated Versus Being Correct.
- Pronin, E., Lin, D. Y. & Ross, L. (2002). The Bias Blind Spot.
- Stanovich, K. E., West, R. F. & Toplak, M. E. (2013). Myside Bias, Rational Thinking, and Intelligence.
- Lord, C. G., Lepper, M. R. & Preston, E. (1984). Considering the Opposite.
- Reuters Institute (2022). Echo Chambers, Filter Bubbles, and Polarisation.
Материал пайдалы болды ма?
Материалды бөлісіңіз.